MUNZUR DALARI'NIN KUTSAL OCUKLARI: YABAN KELER

Tunceli-Erzincan yolu boyunca uzanan Kutu Deresi artk yln son misafirlerini arlyor. Havalarn soumaya balamasyla birlikte derenin getii vadi derin bir sessizlie gmlyor. Dere kenarnda bulunan turistik tesisler de son mterilerini arlyor. Blgeyi gezmeye gelen iki grup, Munzur Nehri'nde yetien alabalktan yemek iin bir yol st lokantasna giriyor. Bir yandan vahi doay izlerken bir yandan da siparilerini garsona sylyor.

Tunceli ve evresinde yaayan yaban keileri devletin resmi korumas altnda ve avlayanlara para cezas veriliyor. Ancak sadece bununla kalnmyor. Blgedeki Aleviler iin kutsal olan keileri avlayanlar, toplumdan da dlanyor.

Garson siparileri hazrlamak zere salondan ayrlrken, birden da iaret ederek, "keilerimizi grdnz m? diye soruyor." nce kimse anlam veremiyor ancak garsonun iaret ettii noktada kprtlar hemen dikkat ekiyor. Bir grup kei renkleri toprakla neredeyse ayn olduu iin ilk bakta fark edilmiyor. Mteriler nce herkesin bildii evcil keiler zannediyor. Ancak garson aklama yapyor: "Bunlar Dersim'e zg yaban keileri."

Herkes bylenmi gibi bakyor. Onu akn yaban keisi, dan yamacna kadar inmi. Bazlar otlanrken, bazlar ise kayalara trmanyor. Balarndan uzun boynuzlu bir erkek, irili ufakl "10'u akn yaban keisi" nsanlarn bulunduu alanlara ok sk yaklamyorlar. Lokantadakiler telefon ve fotoraf makinalaryla bu anlar grntlemeye alyor.

Yemek saatleri olsa gerek evreye aldr etmeden otlanyorlar. Arada Kutu Deresi olduu iin ne onlar bu tarafa gelebiliyor, ne insanlar onlarn olduu tarafa gidebiliyor. Durum byle olunca kimselere aldr etmeden sar otlarn arasnda sarya yakn renkleriyle sessiz sessiz otluyorlar. Bazlar ise ulaabildikleri aa dallarn yemeye alyor. Derken aalarn arasnda dierlerine gre daha iri bir yaban keisi kyor. Yaklak yarm metrelik boynuzlar, enesinin altndaki sakallaryla kendisini hemen fark ettiriyor.

Srnn lideri erkek keisi sry kontrol edercesine dier keilerin evresinde bir sre dolayor. Yemekleri getiren garsonun uyarsyla herkes kafasn kaldrp daha yukarlara bakyor. nsanlarn kmasnn mmkn olmad kayalklarda da yaban keileri geziniyor.

Trkiye'nin dousundaki sarp dalarda yaayan yaban keilerinin nesli tkenme tehlikesiyle kar karya deil. Ancak buna ramen Orman ve Su leri Bakanl tarafndan koruma altna alnmlar. Yani izinsiz avlanmalar yasak. Bakanlk 2011 ylnda saylarn tespit etmek iin bir alma yapt. Ancak saymn sonucu avclarn itahn kabartmamak iin aklanmyor. Avlanmalarna sadece av turizmi kapsamnda izin veriliyor. Bunun da artlar olduka ar: Hayvann sekiz yandan byk, erkek ve verimden dm olmas gerekiyor. Tunceli blgesinde bu zellikleri tayan sadece 10 yaban keisi bulunuyor.

Tunceli blgesi Trk ordusu ve PKK arasndaki atmalarn youn olarak yaand blgelerden biri. Belki bu zellii sayesinde yaban keisi avna kimse ilgi gstermiyor. Yakn zamanda yaban keisi av iin blgeye gelen olmad. Keiler sadece kaak avclarn hedefi oluyor. Bunun da cezas var. Keileri kaak olarak avlayanlara 12 bin liradan balayan para cezalar veriliyor.

Tunceli Doa Koruma Milli Parklar ube Mdr Ali Haydar Grsnmez, ekiplerinin kaak avlanmaya kar 24 saat grev banda olduklarn sylyor. Al-Monitor'a konuan Grsnmez kaak avlanmaya kar etkili mcadele verdiklerini belirterek, yle diyor: "Av koruma faaliyetleri zellikle bu sezonlarda ok youn geiyor. 24 saat ekiplerimiz srekli teyakkuzda. Gelen ihbarla bazen planl, bazen plansz harekete geiyoruz. Her geen yl daha da etkili bir alma ve koruma yapyoruz. Teknolojinin tm imknlarn kullanyoruz, imdi olamasa da ileride insansz hava arac da kullanabiliriz.

Bakanlka koruma altna alnan bir trdr. Nesli azalan bir trdr ama nesli tehlikede diyemeyiz. Normal av dnemlerinde avlattrma salamyoruz.

Yaban keisi avlanmas daha ok av turizmi kapsamnda yaplyor. O da bireylerin daha salkl bir nesil brakmas iin ayklama yntemi ve turizmde bir gelir salama yntemiyle beraber deerlendirerek, o ekilde avlattrma salyoruz. Kaak avlanan ok kii yakalyoruz. Mesela geen yl drt kii cezalandrdk. Bir tane engel boynuzlu da keisi vurmulard, 15 bin lira tazminat cezas kestik."

Tunceli blgesindeki yaban keileri ok ansl. Nedeni ise yaban keilerinin kutsal olduuna inanlmas. Tunceli'de yaygn olan Alevi inancna gre yaban keileri kutsal. Bu nedenle avlanmalar, toplumun yazl olmayan kurallaryla yasaklanm. Buna ramen avlayanlar ise yine yazl olmayan kurallarla cezalandrlyor. Cezay kesen, "dede" olarak adlandrlan Alevi toplumundaki inan nderleri.

Bunlardan biri Ali Ekber Frik. Al-Monitor'a konuan Frik yaban keilerinin kutsal saylmasnn nedenlerini u cmlelerle anlatyor: "Yaban keileri sahipsizdirler, sahibi olmamasna ramen sahipleri varm gibi bir yere geliyorlar, otluyorlar, su iiyorlar. Sanki sahibi bunu otlatyormu."

Erenler Sark Zvan, Dervi Cemal, bunlara sahiplik yapyormu, bunlarn etrafna toplanyormu. Erenler etrafna topland iin bizim halk da bunlar kutsal saym. Alevilik temeli ilke zeri kurulmu: Eline, beline, diline sahip ol. Eliyle haram yapmad iin haram saylm. Erenlerin etrafna topland iin Dervi Cemal'in davar, eyh Ahmet Dede'nin davar demiler...

Dokunmasnlar, ldrmesinler, zgrce yaasnlar diye. Kimseye zarar dokunmayan canllardr.


Frik Yaban keilerini ldrenlerin gnah ilemi kabul edildiini belirterek, Bunlar ldrenler "yol dkn" saylyor yani kusur yapm, gnah ilemitir. Ceme alnmaz, gnahn tvbe etmeden dede yanna almaz, elini ptrmez. "Ben bir daha byle bir i yapmyorum" diyene kadar mutlaka ceza grmeli. Toplumdan soyutlanyor, toplumdan kovuluyor. "Niye ldrdn, skntn neydi? Kapnda davarn var, onu kes ye diye sylenir onlara. Erenlerin davar saylmlar. Sark Zvam, eyh Ahmet Dede, Dzgn Baba, Ana Fatma'nn keileri Bu kutsal kiilerin isimlerini vermiler ki kimse ldrmesin" diyor.

Yaban keilerinin avlanmasnn tamamen yasaklanmas iin zaman zaman kampanyalar dzenleniyor. Yaban keilerinin avlanmas HDP Tunceli Milletvekili Alican nl tarafndan Meclis gndemine de tand. nl, Orman ve Su leri Bakan Veysel Erolu'nun yantlamas istemiyle Meclis'e "Tunceli'de av turizmi kapsamnda yaban keilerinin avlanmasna izin verilmesine" ilikin soru nergesi sundu. nergeye verilen yantta keilerin avlanmasna zel avlanma plan erevesinde izin verildii belirtildi.